Tadeusz Różewicz był poetą i dramaturgiem, który przez długi czas był poważnym pretendentem do nagrody Nobla. Mężczyzna był głęboko związany z Wrocławiem, gdzie mieszkał od 1968 roku aż do swojej śmierci w 2014 roku. Redakcja wroclawiski.eu pokrótce przybliży Wam historię jego życia i nadziej szczegółowo tajemnicę jego sukcesu w literaturze, a zwłaszcza w dramaturgii.
Główne wydarzenia z jego biografii
Tadeusz Różewicz urodził się w 1921 roku w Radomsku, mieście położonym w województwie łódzkim, do którego jego rodzice przybyli po I wojnie światowej. Jego ojciec był urzędnikiem sądowym, a matka zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Tadeusz miał dwóch braci — Janusza i Stanisława. Przyszły pisarz nauką podstawową pobierał w Gimnazjum im. Feliksa Fabianiego, a gdy wybuchła II wojna światowa przez jakiś czas nie mógł kontynuować nauki.
Lata wojny
Starszy brat Tadeusza, Janusz, wkrótce został poetą i był jego pierwszym mentorem. W latach wojny Janusz zapowiadał bratu, że będzie on lepiej pisał i zostanie prawdziwym poetą. I tak się stało. Niestety w roku 1944 Janusz został aresztowany i rozstrzelany przez Niemców. Młodszy syn, Stanisław, został reżyserem filmowym i scenarzystą. Jak widać, rodzina Różewiczów była niezwykle inteligentna i utalentowana.
Tadeusz zaczął publikować swoje prace w wieku 17 lat, a gdy wybuchła wojna, ukończył szkołę podkomendnych i wziął udział w partyzantce w ramach Armii Krajowej. Mimo to udało mu się podczas wojny potajemnie wydać książkę, która nosiła tytuł “Echa leśne”. Tadeusz miał również ambiwalentny stosunek do udziału w ruchu oporu przeciwko nazistom i często, podobnie jak wielu jego inteligentnych rówieśników, zadawał sobie ważne pytania: czy wojna zwalnia od odpowiedzialności za morderstwo i czy można powiedzieć, że jakiś wyższy cel usprawiedliwia rozlew krwi?
Po II wojnie światowej
W 1945 roku świeżo upieczony poeta mógł kontynuować naukę: najpierw ukończył liceum, a następnie wstąpił na Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Tam przez cztery lata studiował historię sztuki.
W latach 1945-1946 Różewicz miał wiele do przemyślenia. Wcześniej miał pewne złudzenia polityczne związane z przedwojenną Polską, ale teraz się ich pozbył. Można powiedzieć, że mężczyzna uciekł od siebie wczorajszego. Doświadczenie zdobyte podczas wojny zostawiło niezatarty ślad w duszy pisarza. W jego późniejszej twórczości często pojawiał się temat kryzysu komunikacji, co niewątpliwie było konsekwencją tamtych strasznych lat.
Różewicz, podobnie jak jego przyjaciel Tadeusz Borowski, był sceptycznie nastawiony do komunistycznego rządu i chciał nawet opuścić kraj. Jednak podczas pobytu w Budapeszcie w 1950 roku artysta ponownie poczuł zainteresowanie zwykłym człowiekiem.
W 1960 Różewicz zadebiutował jako dramaturg, chociaż wcześniej był już uznanym poetą, który opublikował 12 zbiorów poezji. Jednak lata 60. przyniosły nowy etap. Nasz bohater stworzył kilkanaście sztuk teatralnych, które przez wiele lat pozostawały aktualne i odnosiły sukcesy nie tylko w Polsce, ale i za granicą.
W 1968 roku w związku z działalnością literacką Różewicz przeprowadził się do Wrocławia, gdzie pozostał do końca swojego życia.
W 2003 roku w Polsce ukazał się wielotomowy zbiór dzieł Tadeusza Różewicza. Pisarz zmarł w 2014 roku w wieku 93 lat.
Działalność literacka
Poezja, proza, scenariusze, sztuki teatralne — wszystkie te teksty wrocławski autor pisał równie dobrze. Jednak to właśnie jego dramaturgia zasługuje na miano pierwszoplanowej.
Dramaturgia
W dramatach Różewicza bohaterem często jest zwykły człowiek. Autor ucieka się w nich do śmiałych eksperymentów, tworząc unikalny “alfabet dramatyczny”. Sam pisarz ujął to tak:
“Jedno wiedziałem. Wiedziałem…że musi nastąpić big bang. Że musi nastąpić jakiś wielki wybuch. Wiedziałem, że nic nie zrobię, jeżeli nie rozrzucę na wszystkie strony tych starych zabawek, klocków, nie powyrzucam i nie będę próbował z nich złożyć zupełnie nowej całości.”
Czyli Pan Tadeusz postanowił zrobić coś inaczej, łamiąc schematy kompozycyjne i stylistyczne. Oto kilka przykładów.
“Kartoteka” (1960). Jedno z najgłośniejszych i najważniejszych dzieł Różewicza okresu powojennego. Sztuka radykalnie poszerzyła kanon możliwości inscenizacyjnych teatru. Recenzent Jan Błoński zauważył, że siła takiej sztuki tkwi w zgryźliwej skromności, z jaką bohater traktuje siebie, a Różewicz bohatera.
Akcja momentami osuwa się w mamrotanie, ale jest to świadomy zabieg artystyczny. Zamiast udawanej tragedii widzimy kpinę, która pomaga zachować trzeźwość myślenia. W sztuce ważne są dwie rzeczy — wewnętrzna pustka bohatera i przepływ zjawisk, które przechodzą przez jego pokój. Sztuka była regularnie wystawiana w różnych krajach i stała się klasykiem awangardy, odsłaniając istotę współczesnych problemów.
“Kartoteka rozrzucona” została napisana po upadku komunizmu. Autor sam wpadł na pomysł “sztuki, która powstaje na scenie” i zrealizował go tutaj w niezwykle oryginalnej formie otwartych prób, które Tadeusz odbył z aktorami w Teatrze Polskim we Wrocławiu pod koniec 1992 roku.
Pierwotny tekst uległ pewnym zmianom, włączono do niego także fragmenty wycinków prasowych, kazań księdza Skargi i przemówień Piłsudskiego. Po jednym tekście o piwie pojawiło się siedem kolejnych. Ostatni wpis był dłuższy od wersji kanonicznej. Porusza aktualne tematy, o których rozpisywała się ówczesna praca: handel ludzkimi organami i narkotykami, spór rabinów o koszerność wódki z polskich browarów itp. Jest cały poemat złożony z ogłoszeń prasowych i bzdura zlepiona z fragmentów debat w polskim Sejmie. Różewicz zdawał sobie sprawę, że wraz ze zniesieniem cenzury nadszedł czas na niekontrolowaną paplaninę i wyśmiewał ją na przykładzie obrad sejmowych.
W sztuce “Wyszedł z domu” 40-letnia Ewa, zaniepokojona długą nieobecnością męża Henryka, wzywa policję. Wraz z córką stara się stworzyć jego słowny portret. Córka mówi: „Tatuś właściwie był nijaki, niepodobny do niczego, jak wszyscy”. Tymczasem Henryk błąka się po mieście, cierpiąc na amnezję. Znajduje się na cmentarzu, jest świadkiem sceny z dwoma grabarzami i wraca do domu szczęśliwy, ponieważ nic nie pamięta. Kobieta natychmiast zaczyna karmić go stereotypowymi osądami i sformułowaniami. Henryk jest przytłoczony frazesami, wraca do rzeczywistości i ostatecznie decyduje się ponownie opuścić dom.
Wartość dramatu Różewicza polega na jego ciągłym odnawianiu. Sprzyja temu ironia, z jaką autor uwypukla problemy. Artysta często snuje przepowiednie, które sprawiają, że fabuła jest tak samo naładowana emocjami, jak w momencie premiery.
Poezja
Zbiory poezji Tadeusza Różewicza “Niepokój” (1947) i “Czerwona rękawiczka” (1948) zostały uznane za rewolucyjne. Docenił je sam Czesław Miłosz i ustosunkował się do nich w jednej ze swoich książek. Nasz bohater nadał poezji nową formę, która nabrała znaczenia po Auschwitz. Niektórzy jednak krytykowali ekspresjonistyczną i katastroficzną poezję Różewicza na nihilizm i naśladowanie zachodnich poetów, takich jak Eliot, Russel czy Pound.
We współczesnej poezji Różewicza widać niepokoje i problemy pokolenia, które dojrzewało w walce z niemieckim okupantem. Autor, który sam brał w niej udział, pokazał obraz prawdziwy, pozbawiony patriotycznego patosu. Jego bohater podporządkowany jest biologicznym instynktom i technicznym wynalazkom. Stracił swoją integralność i tożsamość. W ten sposób autor wyraża nie tle rozpacz, co sceptycyzm wobec panującego porządku świata.
Osiągnięcia
Różewicz stał się jednym z najbardziej znanych polskich pisarzy na świecie. Był laureatem licznych nagród, doktorem honoris causa kilku polskich uniwersytetów, członkiem Niemieckiej Akademii Sztuki i Polskiej Akademii Wiedzy. W 2008 roku otrzymał Europejską Nagrodę Literacką w Strasburgu.